توتم و تابو

قبیله، پدر، و وجدان روایتی روانکاوانه از خاستگاه دین، اخلاق و فرهنگ بشری

توتم و تابو، کتاب زیگموند فروید است که نخستین بار در سال 1913 منتشر شد. فروید در این کتاب، چهار مقاله را گرد آورده است که روانکاوی را به مردم‌شناسی می‌برد. پرسش او این است که آیا روان‌شناسی اقوام به‌اصطلاح بدوی و روان‌شناسی افراد مبتلا به روان‌رنجوری، شباهتی به هم دارند؟ فروید با تکیه بر پژوهش‌های مردم‌شناسان زمانه‌اش، سراغ بومیان استرالیا می‌رود. در آن جوامع، هر قبیله به گروه‌های کوچکی تقسیم می‌شود که هر کدام نام یک توتم را دارند. توتم معمولاً حیوانی است که نیای قبیله به شمار می‌رود و کشتن و خوردن آن ممنوع است. تابو هم ممنوعیتی است که دلیل روشنی ندارد، ولی با ترس و احترام همراه است. فروید می‌گوید این ممنوعیت‌ها، ریشه در ترس از زنای با محارم و در عقده ادیپ دارند. در مقاله پایانی، او نظریه جنجالی‌اش را مطرح می‌کند. در آغاز، گروهی به دست پدری مقتدر اداره می‌شد و پسران، پدر را کشتند و سپس از عذاب وجدان، او را به‌مثابه توتم پرستیدند. از این قتل نخستین، به گفته فروید، دین و اخلاق و جامعه و هنر سرچشمه گرفتند. بسیاری از مردم‌شناسان، این نظریه را نپذیرفته‌اند و آن را گمانه‌زنی می‌دانند، نه تاریخ. توتم و تابو در تاریخ روانکاوی، کتابی بنیادین است.

چرا این کتاب را بخوانیم

«توتم و تابو» برای خوانندگانی است که می‌خواهند فروید را فراتر از مفاهیم آشنایی چون «ناخودآگاه» و «عقده ادیپ» بشناسند. این کتاب نشان می‌دهد که روان‌کاوی، در دستان فروید، نه فقط ابزاری برای درمان، بلکه چارچوبی برای فهم کل تمدن بشری است. ترجمه محمدعلی خنجی از دیرباز یکی از ترجمه‌های شناخته‌شده این اثر به فارسی بوده و پس از سال‌ها با ویرایشی اساسی از سوی نشر نگاه منتشر شده است. اگر به روان‌شناسی، انسان‌شناسی و پرسش‌های بنیادین درباره منشأ فرهنگ و اخلاق علاقه دارید، این کتاب یکی از جدی‌ترین انتخاب‌های شماست.